Türkiye genelinde yürütülen çalışmalarla, doğal ve kültürel miras açısından büyük değere sahip anıt ağaçlar tespit edilerek muhafaza altına alınıyor.
Asırlık çınarlardan efsanelere husus olmuş meşelere kadar birçok ağaç, hem fizikî özellikleri hem de tarihî ve toplumsal kıymetleriyle tescilleniyor.
Etraf, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının yürüttüğü projeyle bu özel ağaçların bakımları yapılıyor, yaşatılmaları için gerekli adımlar atılıyor.
İstanbul başta olmak üzere birçok vilayette tamamlanan çalışmalarda, yöre halkı tarafından bilinen ve geçmişle bağ kuran ağaçlar öne çıkıyor. Sırf boyutları ya da yaşlarıyla değil, etrafında gelişen olaylarla da sembolleşmiş bu ağaçlar, halk hafızasında derin izler bırakıyor.
İÜC’nin eğitim ve araştırma oranı 4 anıt ağaca konut sahipliği yapıyor
İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa (İÜC) Orman Fakültesi’ne ilişkin eğitim ve araştırma ormanı da bu eşsiz doğal mirasın değerli örneklerini barındırıyor.
Fakülte hudutları içinde bulunan müdafaa altındaki 4 anıt ağaç ortasında, Türkiye’nin bilinen en yaşlı çınarı da yer alıyor. Çapı yaklaşık 5 metre olan ve yaşının 1400’e yaklaştığı varsayım edilen bu çınar, yüzyıllar boyunca İstanbul’un değişimine tanıklık etmiş bir tabiat anıtı olarak dikkati çekiyor.
Birebir ormanda yer alan ve gövde yapısıyla ahtapotu andıran “Ahtapot Çınar” ise 580 yıllık geçmişiyle hem görünümü hem de tarihiyle öne çıkıyor. Ayrıyeten çift gövdeli, 800 yaşındaki Londra çınarı ile 300 yaşını aşmış öteki bir çınar da bu alanda muhafaza altında.
Bu ağaçlar sadece botanik açıdan değil, birebir vakitte tarihî süreklilik ve toplumsal hafıza açısından da büyük kıymet taşıyor.
İstanbul’un kalbinde yer alan 1400 yaşındaki kadim çınar, yüzyıllar boyunca Bizans’tan Osmanlı’ya, Cumhuriyet’in kuruluşundan günümüze kadar kentin değişen yüzüne tanıklık etti.
Yalnızca bir tabiat olağanüstüsü değil, tıpkı vakitte tarihi olaylara, toplumsal dönüşümlere ve medeniyetlerin buluşma noktasına tanıklık eden bu eşsiz ağaç, İstanbul’un kozmopolit kimliğini ve tarihi zenginliğini simgeleyen en kıymetli doğal bedellerden biri olarak varlığını sürdürüyor.
Cami avlularından parklara ve ormanlara kentin farklı noktalarında konumlanıyorlar
Eyüp Sultan Mescidi avlusunda yer alan ve İstanbul’un fethi sırasında dikildiğine inanılan çınar, mistik ve tarihi kıymetiyle yüzyıllardır kentin hafızasında ayakta duran simge ağaçlardan biri olarak öne çıkıyor.
Gülhane Parkı’na yakın pozisyonuyla bilinen ve “Taşlı Çınar” ismiyle anılan anıt ağaç, İstanbul’un imar faaliyetlerine tanıklık eden geçmişiyle devletin gücünü ve sürekliliği simgeleyen doğal bir anıt niteliği taşıyor.
Beyazıt Mescidi avlusundaki anıt çınar, inanılmaz boyutlarının yanı sıra Osmanlı periyodundan yakın tarihe kadar yaşanan idam cezalarına tanıklık etmesiyle kent tarihinin çarpıcı simgeleri ortasında yer alıyor.
Florya Atatürk Ormanı’ndaki gövdesinde insan yüzünü andıran bir form barındıran sakız ağacı, doğal yapısıyla halk hafızasında yer etmiş sıra dışı anıt ağaçlardan biri olarak dikkati çekiyor.
Küçük Çamlıca Korusu’nda bulunan ve koruyla yaşıt olduğu bilinen Cet Fıstık Çamı, Anadolu Yakası’ndaki en yaşlı anıt ağaçlardan biri olarak doğal mirasın sürekliliğini temsil ediyor.
Çamlıca Bulgurlu’da, müziklere ve şiirlere ilham veren görkemli çınar, bulunduğu yere ismini veren ve toplumsal bellekte güçlü bir yer edinen anıt ağaçlar ortasında yer alıyor.
Beykoz Çayırı’nda, Fatih Sultan Mehmet periyodunda padişahın av alanı olarak kullanılan bölgedeki çınarlar, Osmanlı’dan günümüze uzanan doğal şahitler olarak ayakta kalmayı sürdürüyor.
Çengelköy’de “Katil Çınar” olarak anılan simge ağaç ise yaşanan şanssız bir olayla hafızalara kazınsa da tarihi çeşme ve mescitle birlikte semtin en eski şahitlerinden biri olma özelliğini taşıyor.
“Batı bölgelerinin birçoklarında ve İstanbul’da proje tamamlandı”
Anıt ağaçlara ait açıklamada bulunan İÜC Orman Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Serhun Sağlam, anıt ağaçların başka ağaçlardan farklılık yaratan bir özelliğe sahip olması, yaşının başkalarına nazaran büyük, çap ve uzunluk pahaları olarak çeşidinin alışık olunan kıymetlerinin çok üstünde bedellere sahip olması gerektiğini söyledi.
Sağlam, anıt ağaçlarla ilgili projenin 2000’li yılların başında yapılan çalışmayla başladığını, bu kapsamda kentteki anıt ve müdafaaya paha ağaçların belirlenerek muhafaza altına alındığını ve projenin öbür kentlere de yayıldığını anlattı.
Son yıllarda da Etraf, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının bu hususta bir projesi olduğunu, projede danışmanlık yaptığını kaydeden Sağlam, “Türkiye’nin her yerindeki anıt ağaçlar belirlenerek, bunların bakım ve tamirleri yapılarak uzun yıllar ayakta kalması sağlanıyor. Birebir vakitte hepsi müdafaa altına alınarak tescilleniyor. Proje, Güneydoğu’da ve ülkenin güneyinde devam ediyor. Batı bölgelerinin birden fazla bitmiş durumda, İstanbul’da da bu proje tamamladı.” diye konuştu.
Sağlam, İstanbul’da neredeyse her semtte korularda, saray bahçelerinde, deniz kenarlarında anıt ağaçları görmenin mümkün olduğunu lisana getirdi.
Türkiye’nin en yaşlı çınarı İstanbul’da
İÜC Orman Fakültesi’ne ilişkin eğitim ve araştırma ormanının muhafaza altına alınmasının ehemmiyetine işaret eden Sağlam, ormanın yalnızca anıt ağaçlara değil farklı cinsteki yaban hayvanlarına da mesken sahipliği yaptığını belirtti.
Buradaki Ahtapot Çınar’a değinen Sağlam, “Ülkemizdeki en görkemli ağaçlardan biri. Güya yerin altında 5 büyük parmak çıkmış üzere ahtapotu andırdığı için kendisine bu isim verilmiş. Varsayımı yaşının 580 olduğu biliniyor. Yasal Sultan Süleyman’dan beri bu ağacın her şeye tanıklık ettiğini anlıyoruz. Uzunluğu 40 metreyi aşan, çapı 3 metrenin üstünde süper bir ağaç. Bu türlü çınar görmek çok mümkün değil. Jenerasyonlar ortası bir bağ kurmuş ağaç. Bu kadar büyük ve değişik olması nedeniyle çeşidinin tek örneği bile olabilir.” sözlerini kullandı.
Doç. Dr. Sağlam, ormanda 4 anıt ağacın bulunduğunu anımsatarak, şöyle devam etti:
“Bunların başında da Türkiye rekorunu elinde bulunduran ağıl çınar yer alıyor. Onun da çapı 5 metreye yakın, ağacın yaşının 1400’e yaklaştığı düşünülüyor, bu da onu Türkiye’nin en yaşlı çınarı yapıyor. Buradaki öbür bir meşhur ağacımız da 800 yaşında olduğu düşünülen Londra çınarı. Bu ağaç da çift gövdeye sahip, epey ihtişamlı bir ağaç. Uzunluğu 30-40 metre, çapı 3 metrenin üstünde. Cinsinin değerli örneklerinden biri. Burada bir anıt ağacımız daha mevcut, çapı 3 metrenin üstünde, yaşı da 300 civarında sağlıklı görünen bir ağaç, o da yeniden muhafaza altında.”
Devlet gücünü temsil eden bir simge olarak varlığını sürdürüyor
Kıssaları olan İstanbul’un sembol anıt ağaçları yerinde anlatan Prof. Dr. Ünal Asan, Florya Atatürk Ormanı’nda anıtsal niteliğe sahip çok sayıda sakız ağacının olduğunu, bu ağaçların en yaşlısının üzerinde insan yüzüne benzeyen mask bulunduğunu aktararak, “Ağacın gövdesinde gözüyle ağzıyla tam bir mask var. 30 sene önce çok bariz bir formda gözüküyordu. Hal biraz bozulmuş lakin hala maskı görebiliyoruz.” dedi.
Yaklaşık 300 yaşındaki anıt ağaçlardan biri olan “Taşlı çınar” da denen “Gülhane çınarının” kıssasına değinen Asan, İstanbul’da imar faaliyetlerinin başladığı periyotta binaların yıkılmasıyla yapılan yol genişletme çalışmalarında anıt ağacın yanına bir taş bırakıldığını anlatarak, “Radyoda yapılan bir konuşmada ‘Neden o taş orada?’ dendiğinde, ‘İmar faaliyetlerine başladık, 40-50 yıl sonra insanların nereden nereye geldiğimizi görmeleri için o taşı oraya şahit bıraktık.’ dendi. Daha sonra taş oradan alındı. Bu ağaç devlet gücünü temsil eden bir simge. Yaşı yaklaşık 320, bu bölgenin en kalın çaplı çınarı bu.” diye konuştu.
Asan, Beyazıt Mescidi avlusundaki anıt ağacın hem fizikî boyutları hem de tarihi açıdan değerini vurgulayarak, “Adına ‘Beyazıt çınarı’ diyoruz. Tarihi özelliği, 1960-70 yıllarına kadar, idam cezasına mahkum olan hatalılar bu anıt ağaca asılırdı.” bilgisini paylaştı.
Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul kuşatması sırasında dikilen çınar
Eyüp Sultan Mescidi avlusunda bulunan anıt ağaca ait konuşan Asan, şunları kaydetti:
“İstanbul’un fethi sırasında Fatih Sultan Mehmet kenti kuşattığında, doğal dışarıdan da Bizans’a yardım geliyor, münasebetiyle askerin de morali bozuk. Askerin moralini düzeltmek için Fatih’in aklına Eyyub El-Ensari’nin kabrinin bulunması gelir. Fatih hocası Akşemseddin’e der ki ‘Git mezar yerini bul, oraya türbe yapalım.’ Hocası mezarın yerini bulur. Fatih sorar ‘Ne yaptın?’ diye. ‘Ayak ve baş ucuna iki tane çınar fidanı diktim.’ der. Hocasının sezgilerinden emin olmak isteyen padişah, silahtarağayı yanına çağırarak, dikilen fidanların yerlerini değiştirmesini ve sökülen yere kendi yüzüğünün bırakılmasını emreder. 3-5 gün sonra Fatih der ki ‘Çınarın bulunduğu yere birlikte gidelim.’ Padişahın işaretiyle herkes durur, Akşemseddin ilerlemeye devam eder. Padişah, Akşemseddin’den kabir yerini kendisine göstermesini ister. Akşemseddin birinci bulduğu yere masraf ve çınar fidanlarının dikili olduğu yere bakmaksızın ‘Kabrin yeri burasıdır.’ der. İnancını pekiştirmek isteyen Padişah’ın, ‘Emin misin hocam?’ diye üstelemesi üzerine, Akşemseddin ‘İşte burada, toprak içinde bir yüzük görüyorum, iki kulaç derinde de mezar taşı görüyorum.’ der. Olay karşısında tüm kuşkusu yok olan Padişah, fidanları gerçek yerine diktirmek ister. Lakin Akşemseddin, “Bırakın, yerinde kalsın. Orası da kutsal bir mahaldir. Eyyub El-Ensari orada gasledilmiştir. Bu ağacın bu türlü hoş bir öyküsü vardır. Bu ağaç 600 yaşın üzerindedir.”
Anadolu Yakası’ndaki anıt ağaçlar
Prof. Dr. Asan, Anadolu Yakası’nda Küçük Çamlıca Korusu’nda bulunan yaklaşık 400 yaşındaki “Ata Fıstık Çamı”nın asıl memleketinin Ege bölgesi olduğunu, oradan getirilerek buraya dikilip adapte olmuş en yaşlı fıstık çamlarından biri olduğunu aktardı.
Çamlıca Bulgurlu’daki anıt ağacın, Türk sanat müziği sanatkarı Yusuf Nalkesen’in “O ağacın altında” şarkı sözleri ve bestesini yapmasında ilham kaynağı olduğunu aktaran Asan, “Halk ortasında da ismi ‘O ağacın altı çınar.’ Hatta burada yerlerin ismi da ‘O ağacın altı’ olarak anılıyor. Bulunduğu yere isim veren bir ağaç. Çok görkemli boyutları var. Ortalama yaşı 400’ün üzerinde. Ağacın içine de baktığımızda gövdesinin yüzde 70-80’inin boş olduğunu görürüz.” dedi.
Asan, Beykoz Çayırı’nda bulunan anıt ağaçların Fatih Sultan Mehmed için Tokatköy civarında av köşkü inşa edildiği vakitlerde dikildiğini, burada 3-4 anıt ağaç bulunduğunu, ortalam yaşlarının 400-500 civarında olduğunu kaydetti.
Çengelköy’deki anıt ağaca “katil çınar” denilmesinin kıssasına değinen Asan, “Burası bir meydandı, mescitten çıkanlar çınarın altında vakit geçirirdi. Buradan düşen bir kısım birinin vefatına neden oldu. Ondan sonra bu anıt ağaç ‘katil çınar’ olarak anılmaya başladı. Burada yazan 780 yaş bilimsel olarak biraz kuşkulu, fakat çınarın yaşlı olduğu kesin, buradaki mescitten daha yaşlı.” sözlerini kullandı.