Dünya Ekonomik Forumu’nun (WEF) Yıllık Toplantılarının 56’ncısı, “Diyalog Ruhu” temasıyla Davos’ta başladı.
Konuşma yapan isimlerden birisi olan Kanada Başbakanı Mark Carney, global sisteme tenkitlerde bulundu. Kanada Başbakanı Mark Carney’nin Davos’ta yaptığı açıklamalar, “en çok konuşulanlar” ortasına girdi.
İşte Kanada Başbakanı Mark Carney’ın konuşması
“Daha az güçlü olanların gücü, dürüstlükle başlar”
Bugün, dünya nizamındaki kopuştan, “güzel bir hikayenin” bitişinden ve büyük güçler ortasındaki jeopolitiğin artık hiçbir hududa tabi olmadığı acımasız bir gerçekliğin başlangıcından kelam edeceğim.
Fakat tıpkı vakitte şunu da savunuyorum: Kanada üzere orta ölçekli güçler çaresiz değildir. İnsan haklarına hürmet, sürdürülebilir kalkınma, dayanışma, egemenlik ve devletlerin toprak bütünlüğü üzere kıymetlerimizi yansıtan yeni bir sistem kurma kapasitesine sahiptirler.
Daha az güçlü olanların gücü, dürüstlükle başlar.
“Uyum sağlamak güvenlik satın almayacak”
Neredeyse her gün, büyük güç rekabeti çağında yaşadığımızı hatırlatıyoruz kendimize. Kurallara dayalı sistemin aşındığını. Güçlülerin istediklerini yaptığını, zayıflarınsa katlanmak zorunda kaldığını.
Thukydides’in bu kelamı kaçınılmaz üzere sunuluyor – milletlerarası alakaların “doğal mantığının” yine sahneye çıkışı üzere. Ve bu mantık karşısında ülkelerde güçlü bir eğilim doğuyor: Ahenk sağlamak, sorun çıkarmamak, itaatin güvenlik satın alacağını ummak.
Satın almayacak.
Pekala, seçeneklerimiz neler?
“Şirketlerin ve ülkelerin tabelalarını indirme vakti geldi”
1978’de Çek muhalif Vaclav Havel -sonradan cumhurbaşkanı olacak- “Güçsüzlerin Gücü” isimli bir deneme yazdı. Şu kolay soruyu sordu: Komünist sistem kendini nasıl ayakta tutuyordu? Karşılığına bir manavla başladı. Bu dükkan sahibi her sabah vitrinine bir tabela asıyordu: “Dünyanın bütün personelleri, birleşin!” Buna inanmıyordu. Kimse inanmıyordu. Fakat yeniden de sorun çıkmaması için, ahenk sinyali vermek için, hayatını kolaylaştırmak için asıyordu. Ve her sokaktaki her dükkan sahibi tıpkı şeyi yaptığı için sistem sürüyordu.
Yalnızca şiddetle değil, sıradan insanların içten içe yanlış olduğunu bildikleri ritüellere katılmasıyla ayakta kalıyordu.
Havel buna “yalan içinde yaşamak” diyordu. Sistemin gücü hakikatinden değil, herkesin doğruymuş üzere davranmaya razı olmasından geliyordu. Kırılganlığı da birebir yerden doğuyordu: Bir kişi bile bu oyunu bıraksa -manav tabelayı indirse- yanılsama çatlamaya başlıyordu.
Dostlar, şirketlerin ve ülkelerin tabelalarını indirme vakti geldi.
“Düzen öyküsünün kısmen yanlış olduğunu biliyorduk”
On yıllar boyunca Kanada üzere ülkeler, “kurallara dayalı memleketler arası düzen” dediğimiz yapı sayesinde refah içinde yaşadı. Kurumlarına katıldık, prensiplerini övdük, öngörülebilirliğinden yararlandık. Onun muhafazası altında paha temelli dış siyasetler izleyebildik.
Bu sistem öyküsünün kısmen geçersiz olduğunu biliyorduk. En güçlülerin işine geldiğinde kendilerini muaf tuttuğunu. Ticaret kurallarının asimetrik uygulandığını. Memleketler arası hukukun, suçlanan ya da mağdurun kimliğine nazaran farklı sertlikte işletildiğini.
“Bir geçiş periyodunda değil, bir kopuşun içindeyiz”
Lakin bu kurgu işe yarıyordu ve bilhassa Amerikan hegemonyası kamusal mallar sağlıyordu:
Açık deniz yolları, istikrarlı bir finans sistemi, kolektif güvenlik ve uyuşmazlıkları çözmeye yarayan çerçeveler.
Biz de tabelayı cama astık. Ritüellere katıldık. Telaffuzla gerçeklik ortasındaki farkları büyük ölçüde görmezden geldik.
Bu pazarlık artık işlemiyor.
Açık konuşayım: Bir geçiş devrinde değil, bir kopuşun içindeyiz.
Son yirmi yılda finans, sıhhat, güç ve jeopolitik alanlarında yaşanan krizler çok global bütünleşmenin risklerini çıplak biçimde ortaya koydu.
Daha yakın devirde büyük güçler ekonomik bütünleşmeyi silah üzere kullanmaya başladı. Gümrük vergileri baskı aracı oldu. Finansal altyapı zorlama aracına dönüştü. Tedarik zincirleri istismar edilecek zafiyetler haline geldi.
Bütünleşme sizi bağımlı kılan bir şeye dönüştüğünde, “karşılıklı fayda” palavrasının içinde yaşayamazsınız.
Orta ölçekli güçlerin dayandığı çok taraflı kurumlar -DTÖ, BM, COP, yani kolektif sorun çözme mimarisi- tehdit altında.
“Kurallar sizi korumuyorsa, kendinizi korumak zorundasınız”
Bu yüzden birçok ülke birebir sonuca varıyor: Güçte, besinde, kritik madenlerde, finansta ve tedarik zincirlerinde daha fazla stratejik özerklik geliştirmeliler.
Bu dürtü anlaşılır. Kendini besleyemeyen, gücünü sağlayamayan, kendini savunamayan bir ülkenin pek seçeneği yoktur. Kurallar sizi korumuyorsa, kendinizi korumak zorundasınız.
Ancak bunun nereye götürdüğünü de açık gözle görelim. Kalelerle dolu bir dünya daha fakir, daha kırılgan ve daha sürdürülemez olur.
Bir öbür gerçek daha var: Büyük güçler kurallar ve bedeller savından bile vazgeçip yalnızca güç ve çıkar peşine düşerse, “işlemcilik”ten sağlanan yararları daima tekrar etmek zorlaşır. Hegemonlar alakalarını sonsuza kadar paraya çeviremez.
Müttefikler belirsizliğe karşı çeşitlenir, sigorta alır, seçenek artırır. Bu, egemenliği tekrar kurar – bir vakitler kurallara dayanan egemenliği, artık baskıya dayanabilme kapasitesine bağlar.
Bu klasik risk idaresinin bir bedeli var. Lakin stratejik özerkliğin, egemenliğin maliyeti paylaşılabilir. Dayanıklılığa kolektif yatırımlar, herkesin kendi kalesini kurmasından ucuzdur. Ortak standartlar parçalanmayı azaltır. Tamamlayıcılıklar herkes için yarardır.
Orta güçler için soru, bu yeni gerçekliğe ahenk sağlayıp sağlamamak değildir. Sağlamak zorundayız. Soru, bunu yalnızca duvarları yükselterek mi yapacağız, yoksa daha savlı bir şey mi deneyeceğiz?
“Yeni duruşumuz ‘değer temelli realizm’dir”
Kanada uyanma davetini birinci duyanlardan biri oldu ve stratejik duruşunu kökten değiştirdi.
Kanadalılar, coğrafyamızın ve ittifaklarımızın otomatik olarak refah ve güvenlik sağladığı eski rahat varsayımın artık geçerli olmadığını biliyor.
Yeni yaklaşımımız, Finlandiya Cumhurbaşkanı Alexander Stubb’ın dediği üzere “değer temelli realizm”dir – ya da diğer bir deyişle, prensipli ve pragmatik olmayı hedefliyoruz.
Egemenlik ve toprak bütünlüğü, BM Kuralı’yla uyumlu olmadıkça güç kullanımının yasaklanması, insan haklarına hürmet üzere temel kıymetlere bağlılıkta ilkeliyiz.
Fakat tıpkı vakitte pragmatiğiz: ilerlemenin birçok vakit kademeli olduğunu, çıkarların ayrıştığını, her ortağın kıymetlerimizi paylaşmadığını biliyoruz. Gözümüz açık biçimde, stratejik olarak geniş bir angajman içindeyiz. Dünyayı olduğu haliyle karşılıyoruz, olmasını dilediğimiz haliyle beklemiyoruz.
Kanada bağlantılarını, derinlikleri kıymetlerimizi yansıtacak biçimde ayarlıyor. Dünya nizamının akışkanlığı, bunun doğurduğu riskler ve gelecekte ne olacağının kıymeti nedeniyle, etkimizi azami kılmak için geniş angajmanı önceliyoruz.
Artık yalnızca kıymetlerimizin gücüne değil, gücümüzün kıymetine de yaslanıyoruz.
Bu gücü içeride inşa ediyoruz.
Hükümetim misyona geldiğinden beri gelir, sermaye yararı ve yatırımlar üzerindeki vergileri düşürdük; eyaletler ortası ticaretteki tüm federal mahzurları kaldırdık; güç, yapay zeka, kritik madenler, yeni ticaret koridorları ve daha fazlasına bir trilyon dolarlık yatırımı hızlandırdık.
On yılın sonuna kadar savunma harcamalarımızı iki katına çıkarıyoruz ve bunu yerli sanayimizi güçlendirecek halde yapıyoruz.
Dışarıda hızla çeşitleniyoruz. Avrupa Birliği ile kapsamlı bir stratejik paydaşlık kurduk, Avrupa’nın savunma tedarik düzenlemesi SAFE’e katıldık.
Son altı ayda dört kıtada on iki ticaret ve güvenlik mutabakatı imzaladık.
Son günlerde Çin ve Katar’la yeni stratejik iştirakler kurduk.
Hindistan, ASEAN, Tayland, Filipinler ve Mercosur’la hür ticaret muahedeleri müzakere ediyoruz.
Global problemlere tahlil için “değişken geometri” izliyoruz: Farklı bahisler için, ortak kıymet ve çıkarlara nazaran farklı koalisyonlar.
Ukrayna konusunda “Gönüllüler Koalisyonu”nun çekirdek üyesiyiz ve kişi başına düşen katkıda en büyük destekçilerden biriyiz.
Arktik egemenliği konusunda Grönland ve Danimarka’nın yanındayız, Grönland’ın geleceğini belirleme hakkını büsbütün destekliyoruz. NATO’nun 5. Unsuruna bağlılığımız sarsılmaz.
Kuzey ve batı kanatlarını güçlendirmek için NATO müttefiklerimizle (Nordik-Baltık 8 dahil) çalışıyoruz; ufuk ötesi radarlar, denizaltılar, uçaklar ve alandaki askerlerle tarihte görülmemiş yatırımlar yapıyoruz. Kanada, Grönland üzerinden uygulanan tarifelere karşıdır ve Arktik’in güvenliği ve refahı için odaklı görüşmeleri savunur.
Çok taraflı ticarette, Trans-Pasifik Ortaklığı ile Avrupa Birliği ortasında köprü kurarak 1,5 milyarlık yeni bir ticaret bloğu yaratmayı savunuyoruz.
Kritik madenlerde, arzın tek elde toplanmasından çıkmak için G7 merkezli “alıcı kulüpleri” kuruyoruz.
Yapay zekada, hegemonlar ve dev teknoloji şirketleri ortasında seçim yapmaya zorlanmamak için misal düşünen demokrasilerle iş birliği yapıyoruz.
“Orta güçler birlikte hareket etmek zorunda, zira masada değilsek menüdeyiz”
Bu safça bir çok taraflılık değil. Kurumlara yaslanan bir yaklaşım da değil. İşe yarayan koalisyonları, bahis konu, gereğince ortak yeri olan ortaklarla kurmaktır.
Ve ticaret, yatırım, kültür alanlarında gelecekteki sınamalar için başvurabileceğimiz ağır bir irtibat ağı örmektir.
Orta güçler birlikte hareket etmek zorunda, zira masada değilsek menüdeyiz.
Büyük güçler tek başına gidebilir. Pazar büyüklükleri, askeri kapasiteleri, dayatma güçleri vardır. Orta güçlerin yoktur. Lakin bir hegemonla yalnızca ikili pazarlık yaptığımızda, zayıflıktan pazarlık yaparız. Sunulanı kabul ederiz. Birbirimizle en uyumlu olma yarışına gireriz.
Bu egemenlik değildir. Boyun eğmeyi kabul ederken egemenlik performansı sergilemektir.
Büyük güç rekabeti dünyasında aradaki ülkelerin seçimi vardır: ya birbirleriyle beğenilen olma yarışı yapacaklar ya da tesir yaratacak üçüncü bir yolu birlikte kuracaklar.
Sert gücün yükselişi bizi şuna kör etmemeli: meşruiyetin, bütünlüğün ve kuralların gücü -eğer birlikte kullanırsak- güçlü kalacaktır.
Bu da beni yine Havel’e getiriyor.
Orta güçler için “hakikat içinde yaşamak” ne demektir?
Gerçeği isimlendirmek demektir. “Kurallara dayalı milletlerarası düzen” hala anlatıldığı üzere işliyormuş üzere konuşmayı bırakmak.
İsmini koyalım: En güçlülerin ekonomik bütünleşmeyi baskı aracı olarak kullandığı, giderek sertleşen bir büyük güç rekabeti sistemi.
Dengeli davranmak demektir. Tıpkı standartları dostlara da rakiplere de uygulamak. Bir istikametten gelen ekonomik zorlamayı eleştirip, ötekinden gelince susarsak tabelayı camda tutuyoruz demektir.
“Kaotik bir dünyada istikrarlı, muteber bir ortağız”
İnandığımız şeyi inşa etmek demektir. Eski sistemin geri gelmesini beklemek yerine, anlatıldığı üzere işleyen kurumlar ve muahedeler kurmak.
Ve baskıyı mümkün kılan kaldıraçları azaltmak demektir. Güçlü bir iç iktisat her hükümetin önceliği olmalıdır. Memleketler arası çeşitlenme yalnızca ekonomik akılcılık değil; dürüst dış siyasetin maddi temelidir. Ülkeler, misillemeye açıklarını azaltarak unsurlu duruş hakkını kazanır.
“Eski nizam geri gelmeyecek, yasını tutmamalıyız”
Kanada, dünyanın istediği şeye sahip. Bir güç muhteşem gücüyüz. Devasa kritik maden rezervlerimiz var. Dünyanın en eğitimli nüfusuna sahibiz. Emeklilik fonlarımız dünyanın en büyük ve en sofistike fonları ortasında. Sermayemiz, yeteneğimiz ve kararlı hareket edebilecek mali kapasiteye sahip bir devletimiz var.
Ve oburlarının özendiği pahalara sahibiz.
Kanada, işleyen çoğulcu bir toplumdur. Kamusal alanımız gürültülü, çeşitli ve özgürdür. Kanadalılar sürdürülebilirliğe bağlıdır.
Kaotik bir dünyada istikrarlı, muteber bir ortağız – uzun vadeli münasebetler kuran ve onlara kıymet veren bir ortak.
Kanada’nın bir şeyi daha var: olup biteni görme ve buna nazaran hareket etme iradesi.
Bu kopuşun ahenkten fazlasını gerektirdiğini biliyoruz. Dünyayı olduğu üzere dürüstçe görmeyi gerektiriyor.
Tabelayı camdan indiriyoruz.
Eski tertip geri gelmeyecek. Yasını tutmamalıyız. Nostalji bir strateji değildir.
Lakin bu kırılmadan daha âlâ, daha güçlü, daha adil bir şey inşa edebiliriz.
Bu, kaleler dünyasından en çok kaybedecek ve gerçek iş birliği dünyasından en çok kazanacak olan orta güçlerin vazifesidir.
Güçlülerin gücü var. Lakin bizim de bir şeyimiz var:
Rol yapmayı bırakma, gerçeği isimlendirme, içeride gücümüzü inşa etme ve birlikte hareket etme kapasitesi.
Kanada’nın yolu budur. Açıkça ve özgüvenle bunu seçiyoruz.
Ve bu yol, bizimle birlikte yürümeye istekli her ülkeye açıktır.