Türkiye 2025 yılını Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nde (AİHM) en fazla dava müracaatına sahip devlet olarak kapattı.
AİHM’in Strasbourg’taki merkezinde bugün kamuoyu ile paylaşılan 2025 bilançosuna nazaran mahkemeye geçen yıl Türkiye’den bir evvelki yıla kıyasla azalarak 18 bin 464 müracaat geldi. AİHM’e 2024 yılında Türkiye’den 21 bin 600 müracaat ulaşmıştı.
AİHM’ye yapılan müracaatların toplamında da genel bir azalma olduğu dikkat çekiyor.
DW Türkçe’den Kayhan Karaca’nın derlediği istatistiklere nazaran, 2024 yılını 46 Avrupa ülkesinden 60 bin 350 müracaatla kapatan AİHM’e toplam müracaat sayısı geçen yıl yüzde 11 azaldı ve 53 bin 450’ye geriledi.
Türkiye’den gelen müracaatların yüzde 80’den fazlası, 15 Temmuz 2016 darbe teşebbüsü sonrası alınan tedbirlerle ilişkili gözaltı, tutuklama ve yargılamalardan kaynaklanıyor.
Yeni dava kümesi: Meslekten ihraçlar
Yıl başından bu yana da Türkiye’ye karşı yaklaşık 650 müracaat daha kaydedildiğini bildiren AİHM kaynakları, şu anki müracaat sayısını 19 bin 110 olarak belirtiyor.
Türkiye’den yeni müracaatların bilhassa 15 Temmuz darbe teşebbüsü sonrası meslekten ihraç edilenleri kapsadığı, Anayasa Mahkemesi’nin meslekten ihraç edilenlerle ilgili son kararlarının akabinde yıl sonuna kadar bu hususta mahkemeye 30 bin potansiyel müracaatın gelebileceği söyleniyor.
Darbe teşebbüsünün akabinde Türkiye’den AİHM’ye üç dalga halinde hak ihlali savı temelinde yaklaşık 125 bin başvurusu gelmiş, AİHM bunların birçoklarını “iç hukuk yolları tüketilmediği” gerekçesiyle reddetmiş, bunun üzerine Türkiye’de OHAL Komitesi kurularak iç hukuk yolu oluşturulmuş ve binlerce müracaat AİHM’e gelmeden çözümlenebilmişti.
Meslekten ihaç edilenlere ek olarak Türkiye’nin spor kulüplerinden gelen müracaatlarda da artış gözlemleniyor.
AİHM gündeminde şu anda, bilhassa Türkiye Futbol Federasyonu (TFF) Tahkim Şurası’nın bağımsızlığını husus alan yaklaşık 60 müracaat bulunuyor.
Çoğu futbol karşılaşmalarını kapsayan bu müracaatları AİHM gündemine taşıyan kulüpler ortasında Fenerbahçe ve Galatasaray da var. AİHM bu ay başında aldığı bir kararda, Tahkim Heyeti’nin bağımsızlığının kâfi olmadığına hükmetmişti.
Türkiye’yi hangi ülkeler izliyor?
AİHM gündemindeki dava başvurusu sayısında Türkiye’yi, 2022’de Ukrayna’yı işgalinin akabinde Avrupa Kurulu’ndan dışlanan Rusya (7 bin 177), Ukrayna (4 bin 4), Polonya (3 bin 517), İtalya (2 bin 787), Yunanistan (2 bin 562), Romanya (2 bin 489) ve Azerbaycan (2 bin 180) izliyor. Fransa (703), İspanya (186), Birleşik Krallık (139) ve Almanya (127) üzere değerli nüfusa sahip Avrupa ülkeleri, müracaat sayısında orta sıralarda yer alıyor.
Dava müracaatları ülkelerin nüfuslarına orantılı ele alındığında AİHM üyesi 46 Avrupa ülkesinde 10 bin bireye ortalama 0,38 müracaat düşüyor.
Bu oranın en yüksek olduğu Avrupa ülkeleri San Marino (4,41), Monaco (2,89), Karadağ (2,76), Moldova (1,97) ve Hırvatistan (1,96). En düşük olduğu ülkeler ise Birleşik Krallık (0,04), Almanya (0,07) ve İrlanda (0,07). Türkiye 0,79’luk oranla ortalamanın çabucak üstünde yer alıyor.
AİHM geçen yıl ele aldığı müracaatların yüzde 74,1’ini (28 bin 589 başvuru) ise “kabul edilemez” ilan ederek geri çevirdi. Kabul edilebilir ilan ettiği müracaatların yüzde 18,2’sini (7 bin 11) de karara bağladı.
2024 yılında 1102 (bin 102) karar açıklayan mahkeme, kümeler halinde yapılan müracaatlar da dahil olmak üzere geçen yıl toplam 914 dava kararı açıkladı.
Bunlardan 814’ünde AİHS’nin (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi) en az bir unsurunun ihlaline hükmeden ve 80 davada ihlal olmadığı sonucuna varan mahkeme, 8 davada taraflar ortasında dostça tahlile gidildiğini yahut davanın gündemden düştüğünü, geri kalanların ise öteki yollarla çözümlendiğini bildirdi.
Mahkeme, Avrupa devletlerinden gelen davalarda en çok ihlal kararını (428 karar) AİHS’nin adil yargılanma hakkını garanti altına alan 6’ncı unsuru temelinde verdi.
Bu maddeyi özgürlük ve güvenlik hakkıyla ilgili 5’nci husus (281 karar), azap ve makûs muamelenin önlenmesiyle ilgili 3’üncü husus (188 karar), mahkemeler önünde aktif müracaat hakkıyla ilgili 13’üncü unsur (151 karar), mülkiyet hakkına ait 1 numaralı Protokolün 1’inci unsuru (128 karar), yaşama hakkına ait 2’nci husus (42 karar) ve başka unsurlar (509 karar) izledi.
AİHM 74 Türkiye davasında karar açıkladı
Mahkeme 2025 yılında Türkiye hakkında ferdî yahut grupsal müracaatlarla ilgili toplam 74 davada karar açıkladı.
Bunlardan 66’sında AİHS’in en az bir hususunun ihlal edildiğine hükmederken 6’sında ihlal bulmadı, 2’sinin ise öbür formüllerle sonuçlandığını açıkladı. T
ürkiye hakkında 24 dava ile en fazla ihlal kararı AİHS’in adil yargılanma hakkı unsuru temelinde verildi. Bu maddeyi 21 dava ile AİHS’in özgürlük ve güvenlik hakkıyla ilgili hususu izledi.
AİHM gündeminde 15 devletler ortası dava da bulunuyor. Bunların 12’si savaş ya da çatışmaları mevzu alıyor.
Dördü Ukrayna tarafından Rusya’ya, biri Hollanda tarafından Rusya’ya, dördü Ermenistan tarafından Azerbaycan’a, biri Ermenistan tarafından Türkiye’ye, ikisi ise Azerbaycan tarafından Ermenistan’a karşı açılmış davalardan oluşuyor.
Devletler ortası bu müracaatlarla kontaklı 8 bin 300 ferdî müracaat da sürece konmayı bekliyor.
AİHM popülizmin hedefinde
Başvuruların daha süratli sürece konup karara bağlanması için idari ve organizasyonel ıslahatlar başlatan AİHM, daha aktif çalışma ismine son vakitlerde kendi bünyesinde “göç”, “savaş ve çatışmalar” ve “çevre ve iklim değişikliği” üzere uzmanlık üniteleri oluşturmaya başladı.
AİHM bu ıslahatlara karşın 66 yıllık tarihinin en sıkıntı anlarını yaşıyor ve göçmen ve sığınmacıların daha kolay hudut dışı edilmelerini engellediği gerekçesiyle son aylarda kimi Avrupa hükümetleri tarafından direkt gaye alınıyor.
Danimarka, İtalya, Polonya, Belçika, Avusturya, Çekya, Estonya, Letonya ve Litvanya’nın göçmenlerle ilgili içtihadını gözden geçirmesi için AİHM’ye baskı olarak Mayıs 2025’te yayımladığı ortak bildirinin bir gibisi, Aralık 2025’te Strasbourg’da düzenlenen Avrupa Kurulu Adalet Bakanları Konferansı paralelinde 27 Avrupa hükümeti tarafından imzalanmıştı.